Jak ograniczyć ZMO? Nowoczesna profilaktyka zakażeń miejsca operowanego i optymalizacja kosztów

Zakażenie miejsca operowanego (ZMO) należy do najczęstszych powikłań po zabiegach chirurgicznych. Szacuje się, że może wystąpić u około 2 – 7% pacjentów poddawanych operacji. Jego pojawienie się nie tylko pogarsza rokowanie chorego i wydłuża proces leczenia, ale także znacząco zwiększa koszty opieki medycznej oraz obciążenie systemu ochrony zdrowia. Jakie zakażenia mogą pojawić się po operacji oraz w jaki sposób można ograniczyć ich ryzyko, jednocześnie optymalizując koszty terapii?

Zakażenie miejsca operowanego – czym jest i skąd się bierze?

Zakażenia miejsca operowanego (ZMO) to częste powikłania po zabiegach chirurgicznych, które stanowią istotny problem kliniczny oraz organizacyjny w placówkach szpitalnych. Mogą pojawić się zarówno podczas hospitalizacji, jak i po wypisie ze szpitala – zwykle w ciągu 30 lub 90 dni od operacji, w zależności od rodzaju przeprowadzonego zabiegu.

Najczęściej zakażenia miejsca operowanego występują w chirurgii jamy brzusznej, po operacjach kardiochirurgicznych oraz w chirurgii ortopedycznej, szczególnie gdy zabieg wiąże się z wszczepieniem implantu. W praktyce klinicznej wyróżnia się 3 podstawowe typy ZMO:

• zakażenia powierzchowne – obejmujące skórę i tkankę podskórną w miejscu cięcia chirurgicznego;
• zakażenia głębokie – dotyczące głębiej położonych tkanek, takich jak powięź i mięśnie;
• zakażenia narządów lub jam ciała – rozwijające się w obrębie operowanego narządu lub przestrzeni anatomicznych.

Na ryzyko wystąpienia zakażenia miejsca operowanego wpływa wiele czynników, które dzieli się na 2 główne grupy:

• czynniki związane z pacjentem, m.in. wiek, choroby współistniejące, otyłość, niewłaściwe nawyki higieniczne, aktywne zakażenia czy przyjmowanie leków immunosupresyjnych;
• czynniki związane z zabiegiem, w tym nieodpowiednie przygotowanie pacjenta do operacji, nieprawidłowe warunki aseptyczne oraz niewłaściwa pielęgnacja rany.

Z tego powodu nowoczesna profilaktyka ZMO bazuje na kompleksowej analizie czynników ryzyka oraz danych pacjenta, coraz częściej wspieranej przez zaawansowane systemy analityczne. Pozwala to identyfikować osoby szczególnie narażone na zakażenia i wdrażać działania prewencyjne jeszcze przed wykonaniem zabiegu.

Przygotowanie pacjenta do operacji

Odpowiednie przygotowanie pacjenta przed zabiegiem to podstawa profilaktyki zakażeń miejsca operowanego (ZMO). Działania podejmowane na tym etapie mają na celu ograniczenie czynników ryzyka infekcji oraz poprawę ogólnej kondycji organizmu.

Poprawa stanu pacjenta przed operacją (prehabilitacja)

Prehabilitacja to proces przygotowania pacjenta do zabiegu chirurgicznego poprzez poprawę jego kondycji zdrowotnej jeszcze przed operacją. Celem tych działań jest optymalizacja stanu ogólnego organizmu, co zwiększa odporność na infekcje oraz zmniejsza ryzyko powikłań pooperacyjnych.

Najważniejsze elementy prehabilitacji obejmują:

• poprawę stanu odżywienia oraz wyrównanie ewentualnych niedoborów żywieniowych;
• rzucenie palenia tytoniu przed planowanym zabiegiem;
• kontrolę glikemii, szczególnie u pacjentów z cukrzycą;
• optymalizację leczenia chorób współistniejących;
• poprawę ogólnej kondycji fizycznej pacjenta.

Dekolonizacja nosicielstwa Staphylococcus aureus

Dekolonizacja nosicielstwa to procedura profilaktyczna stosowana u pacjentów będących nosicielami bakterii Staphylococcus aureus, która może kolonizować skórę oraz błony śluzowe, zwłaszcza w obrębie jamy nosowej. Nosicielstwo tego drobnoustroju zwiększa ryzyko zakażenia rany operacyjnej, dlatego w wybranych przypadkach stosuje się działania mające na celu ograniczenie jego obecności.

Dekolonizacja przedoperacyjna może obejmować:

• miejscowe stosowanie antybiotyku w obrębie jamy nosowej, najczęściej mupirocyny;
• stosowanie preparatów antyseptycznych do higieny skóry;
• identyfikację pacjentów z ryzykiem zakażeń MRSA lub MSSA.

Badania naukowe koncentrują się również na opracowaniu szczepionek przeciwko Staphylococcus aureus, które w przyszłości mogłyby stanowić dodatkowe narzędzie w profilaktyce zakażeń pooperacyjnych.

Profilaktyka zakażeń podczas zabiegu

Zapobieganie zakażeniom miejsca operowanego (ZMO) nie kończy się na przygotowaniu pacjenta przed operacją. Równie istotne są procedury stosowane w trakcie zabiegu chirurgicznego, które ograniczają przenoszenie drobnoustrojów do rany operacyjnej.

Dezynfekcja skóry i zasady aseptyki

Właściwe przygotowanie skóry pacjenta przed wykonaniem nacięcia chirurgicznego pozwala ograniczyć liczbę drobnoustrojów obecnych na powierzchni skóry i zmniejszyć ryzyko ich przedostania się do rany operacyjnej. Najważniejsze działania obejmują:

• kąpiel antyseptyczną pacjenta przed zabiegiem, często z użyciem preparatów zawierających chlorheksydynę;
• dokładną dezynfekcję skóry w miejscu planowanego nacięcia bezpośrednio przed operacją;
• rygorystyczne stosowanie technik aseptycznych podczas przygotowania pola operacyjnego;
• przestrzeganie zasad higieny rąk przez personel medyczny.

Normotermia i prawidłowe natlenienie tkanek

Utrzymanie prawidłowych parametrów fizjologicznych pacjenta w trakcie operacji wpływa na odporność organizmu oraz proces gojenia rany. Ważnym aspektem jest tu zachowanie normotermii, czyli prawidłowej temperatury ciała podczas zabiegu. W praktyce stosuje się m.in.:

• systemy ogrzewania pacjenta, np. koce ogrzewające, które pomagają utrzymać prawidłową temperaturę ciała;
• monitorowanie parametrów życiowych w trakcie operacji;
• zapewnienie odpowiedniego natlenienia tkanek, głównie poprzez utrzymywanie saturacji powyżej 95% podczas zabiegów chirurgicznych.

Antybakteryjne materiały szewne i zamykanie skóry

Nowoczesne rozwiązania stosowane do zamykania rany operacyjnej mogą dodatkowo ograniczać ryzyko kolonizacji bakteryjnej w obrębie miejsca operowanego. Do najczęściej wykorzystywanych należą:

• antybakteryjne materiały szewne, często powlekane substancjami przeciwdrobnoustrojowymi, np. triklosanem;
• nowoczesne systemy zamykania skóry, w tym kleje tkankowe zawierające składniki antyseptyczne;
• rozwiązania tworzące dodatkową barierę ochronną dla rany operacyjnej.

Postępowanie pooperacyjne i ochrona rany chirurgicznej

Prawidłowe zabezpieczenie rany oraz stosowanie nowoczesnych materiałów opatrunkowych pozwala ograniczyć ryzyko kolonizacji bakteryjnej wzdłuż linii szwu i wspiera proces prawidłowego gojenia rany pooperacyjnej.

Obłożenia samoprzylepne i opatrunki pooperacyjne

Po zakończeniu zabiegu chirurgicznego ranę operacyjną zabezpiecza się odpowiednimi materiałami opatrunkowymi, które chronią ją przed drobnoustrojami oraz czynnikami zewnętrznymi. W tym celu stosuje się m.in.:

• obłożenia samoprzylepne, które tworzą barierę ochronną dla rany operacyjnej;

• opatrunki specjalistyczne zawierające substancje antyseptyczne, takie jak srebro lub poliheksanidyna;

Niezwykle ważne jest, aby podczas zmiany opatrunków zachować najwyższe standardy aseptyki, co pozwala ograniczyć ryzyko wtórnego zakażenia rany pooperacyjnej.

Terapia podciśnieniowa (NPWT)

Terapia podciśnieniowa (NPWT, ang. Negative Pressure Wound Therapy) to nowoczesna metoda stosowana w leczeniu i profilaktyce powikłań związanych z ranami chirurgicznymi. Polega na zastosowaniu kontrolowanego podciśnienia w obrębie rany, co wspiera proces gojenia oraz ogranicza ryzyko rozwoju zakażenia. Zastosowanie terapii NPWT pozwala m.in.:

• usuwać nadmiar wysięku z rany;
• poprawiać ukrwienie tkanek;
• wspierać proces regeneracji tkanek;
• ograniczać rozwój bakterii w obrębie rany operacyjnej.

Terapia podciśnieniowa często stanowi uzupełnienie działania opatrunków specjalistycznych i jest wykorzystywana szczególnie u pacjentów z podwyższonym ryzykiem powikłań pooperacyjnych.

Systemowa profilaktyka zakażeń w szpitalu

Profilaktyka zakażeń miejsca operowanego wymaga nie tylko działań podejmowanych wobec pojedynczego pacjenta, ale też wdrażania rozwiązań systemowych w całej placówce.

Antybiotykoterapia celowana i stewardship

Jednym z podstawowych elementów profilaktyki zakażeń pooperacyjnych jest antybiotykoterapia celowana, która polega na podaniu odpowiedniego antybiotyku profilaktycznego przed wykonaniem nacięcia chirurgicznego. W praktyce działania te obejmują:

• stosowanie antybiotykoterapii celowanej przed rozpoczęciem zabiegu chirurgicznego;
• dobór antybiotyku zgodnie z profilem drobnoustrojów występujących w danej placówce;
• wdrożenie stewardshipu antybiotykowego, który umożliwia racjonalne zarządzanie antybiotykami.

Kontrola zakażeń i cyfrowe monitorowanie ran

Stałe monitorowanie zakażeń szpitalnych stanowi ważny element systemu bezpieczeństwa epidemiologicznego w placówkach medycznych. Pozwala na szybką identyfikację niepokojących sygnałów oraz podejmowanie działań zapobiegających rozprzestrzenianiu się infekcji. W tym celu wykorzystuje się m.in.:

• analizę danych dotyczących powikłań pooperacyjnych;
• cyfrowe monitorowanie ran, wykorzystujące nowoczesne technologie obrazowania;
• narzędzia wspierające wczesne wykrywanie objawów infekcji pooperacyjnych.

Algorytmy AI w przewidywaniu ryzyka ZMO

Rozwój technologii cyfrowych sprawia, że coraz większą rolę w profilaktyce zakażeń odgrywają narzędzia oparte na sztucznej inteligencji. Algorytmy uczenia maszynowego analizują duże zbiory danych medycznych i pomagają identyfikować pacjentów z podwyższonym ryzykiem powikłań pooperacyjnych.

Zastosowanie takich rozwiązań umożliwia m.in.:

• analizę danych pacjenta w czasie rzeczywistym;
• identyfikację czynników zwiększających ryzyko zakażenia;
• przewidywanie prawdopodobieństwa wystąpienia zakażenia miejsca operowanego;
• wcześniejsze wdrożenie działań profilaktycznych.

Programy IPC i lista kontrolna WHO

W wielu szpitalach profilaktyka zakażeń bazuje na wdrażaniu systemowych programów IPC (ang. Infection Prevention and Control), których celem jest standaryzacja procedur związanych z zapobieganiem zakażeniom. Istotnym narzędziem wspierającym te działania jest lista kontrolna WHO, która pomaga weryfikować przestrzeganie najważniejszych zasad bezpieczeństwa podczas zabiegów chirurgicznych.

Bundle prewencyjny i wytyczne ERAS

Coraz większą rolę w nowoczesnej chirurgii odgrywają też kompleksowe zestawy zaleceń obejmujące różne etapy opieki okołooperacyjnej. Te najważniejsze to bundle prewencyjny oraz wytyczne ERAS (ang. Enhanced Recovery After Surgery). Takie podejście polega na jednoczesnym wdrożeniu kilku sprawdzonych działań profilaktycznych, jak np.:

• utrzymywanie normotermii podczas zabiegu;
• właściwa profilaktyka antybiotykowa;
• optymalizacja przygotowania pacjenta do operacji.

Jak profilaktyka ZMO wpływa na koszty leczenia?

Skuteczna profilaktyka zakażeń miejsca operowanego (ZMO) wpływa bezpośrednio na koszty leczenia oraz organizację pracy szpitala. Działania, takie jak odpowiednie przygotowanie pacjenta przed operacją, prawidłowa profilaktyka antybiotykowa czy przestrzeganie standardów aseptyki, pozwalają ograniczyć ryzyko powikłań pooperacyjnych.

Zmniejszenie liczby zakażeń przekłada się na:

• krótszy czas hospitalizacji;
• mniejszą liczbę powtórnych przyjęć do szpitala;
• ograniczenie konieczności dodatkowych zabiegów chirurgicznych.

W efekcie obniżają się koszty związane z leczeniem infekcji, długotrwałą opieką pooperacyjną i rehabilitacją. Z punktu widzenia placówki medycznej profilaktyka ZMO jest więc nie tylko elementem poprawy bezpieczeństwa pacjentów, ale także skutecznym sposobem lepszego wykorzystania zasobów szpitala, takich jak łóżka szpitalne, sale operacyjne czy czas pracy personelu.

Bibliografia

1. Hreńczuk M., Piątek T., Kosieradzki M., Małkowski P., Zakażenie miejsca operowanego u chorych po transplantacji nerki — zadania pielęgniarki w profilaktyce, https://journals.viamedica.pl/renal_disease_and_transplant/article/download/63918/48079, [dostęp online: 12.03.2026].
2. Montewka M., Skrzek A., Plewik D., Rudzki S., Wysokiński A., Kozioł-Montewka M., Zakażenia miejsca operowanego – charakterystyka czynników ryzyka, endogennych źródeł zakażenia i metody zapobiegania, http://am-online.org/web/archiwum/vol5132012227-1.pdf, [dostęp online: 12.03.2026].
3. Siczyńska B., Miętkiewicz S., Dyk D., Analiza czynników ryzyka zakażenia miejsca operowanego oraz możliwości ich modyfikacji, https://www.termedia.pl/Journal/-50/pdf-22778-10, [dostęp online: 12.03.2026].

‍